Триесет и пет години можат да се раскажат со датуми. Можат да се соберат во архиви, фотографии, песни што останале, лица што ги паметиме и моменти што со време станале дел од колективната меморија. Но што се случува кога сите тие години треба да се претворат во сцена?
Токму таа задача ја има Дејан Пројковски во „Силно светнал ден“, музичко сценскиот спектакл создаден во рамките на одбележувањето на 35 години независност на Македонија.
Наместо хронологија, Пројковски гради сценски јазик. Поезијата се среќава со музиката, различни генерации со различни ритми, личните сеќавања со оние што одамна сме почнале да ги чувствуваме како заеднички. На сцената се повеќе од триесет изведувачи, а низ приказната нè води Игор Џамбазов, човек чија сопствена сценска биографија се протега низ добар дел од времето за кое зборува претставата.
„Силно светнал ден“ патува низ Македонија, од град во град, пред илјадници луѓе и под отворено небо. На 4 септември патувањето завршува во Скопје.
Со Дејан Пројковски разговараме за она што не се гледа кога ќе се запалат рефлекторите. Како 35 години се собираат во една претстава, како се режира колективното сеќавање без патетика, како стихот станува слика, песната драматургија, а различните генерации еден ансамбл. И, можеби најважното, што останува кога светлата ќе се изгаснат.
Како изгледаат 35 години кога треба да ги претворите во два часа сцена? Од каде почнува режисерот кога пред себе нема само текст, туку песни, луѓе, спомени, генерации и едно цело време?
Мислам дека најголемата грешка би била да се обидете да ги соберете сите 35 години. Театарот не е архива и не треба да биде. Архивата има обврска да запише, да документира, да не заборави. Театарот има една друга, можеби потешка задача. Да избере. Да пронајде неколку вистински моменти во кои ќе препознаеме многу повеќе од она што физички го гледаме на сцената.
Затоа не почнав од датумите. Почнав од чувството. Триесет и пет години се чудна мерка за времето. Доволно се долги за едно дете да стане возрасен човек, да создаде свој живот, свое семејство, свои сеќавања. А доволно се кратки за сè уште да можеме да кажеме: јас бев таму, го паметам тоа, ја паметам таа песна, таа улица, тој телевизиски кадар, тоа лето.
Во исто време, на сцената со нас стојат млади луѓе кои немаат лично сеќавање на голем дел од тие години. Нивната Македонија почнува многу подоцна. И тоа за мене беше едно од највозбудливите нешта во целиот процес. Сакавме да видиме што ќе се случи кога различните мемории ќе ги ставиме една до друга.
Кога една песна што за некого значи младост ќе ја слушне човек што е роден дваесет години подоцна. Кога стих напишан одамна ќе застане до современ ритам. Кога Игор ќе ја земе гитарата, а од другата страна на сцената ќе дојде генерација која има сосема друг музички јазик.
Тогаш сфаќате дека времето не се движи секогаш по права линија. На сцената тоа може да се свитка. Минатото може да застане до сегашноста. Луѓе кои никогаш не живееле во исто време можат, преку стих или песна, да започнат разговор. Тоа е привилегијата на театарот.
И затоа, кога работевме на „Силно светнал ден“, постојано се враќав на едно прашање: што навистина останува од едно време?
На крајот, многу ретко остануваат датумите. Остануваат некои лица. Некои реченици. Песна која не сте ја слушнале дваесет години, а го знаете секој збор. Нечиј глас. Некое лето. Некое чувство дека светот тогаш изгледал поинаку. Тоа е материјалот од кој сакавме да ја направиме претставата. Затоа овие 35 години за мене никогаш не беа временска линија. Тие беа лица, гласови, стихови, музика. Ритам што го препознаваш по првите две секунди. Некој стих што можеби мислиш дека си го заборавил, а кога ќе го слушнеш сфаќаш дека цело време бил некаде во тебе. И можеби токму тоа е колективната меморија. Не она што сите сме го научиле. Туку она што, без да се договориме, сите некако го препознаваме. Во моментот кога тоа ќе се случи, 35 престанува да биде број. Станува сцена.
Која беше првата слика што ја видовте кога почнавте да размислувате за „Силно светнал ден“?
Не беше конкретна сценографија. Повеќе беше чувство за простор исполнет со луѓе кои не припаѓаат на исто време, а сепак стојат заедно. Тоа ме интересираше од почетокот. На сцената можете да направите нешто што животот не ви го дозволува. Можете да ги ставите едни до други различните времиња. Еден стих може да биде постар од човекот што го кажува. Една песна може да има повеќе години од половина од публиката, а сепак токму таа публика да ја пее најгласно.
Сакав сцената да изгледа како место на средба, како жив простор во кој тие работи повторно можат да се случат. Театарот за мене секогаш почнува од човекот во просторот. Може да имате огромна сцена, светло, звук, технологија, стотици луѓе. Но ако во центарот нема човек со вистинска причина да биде таму, сето тоа е само декор.
Затоа првата слика беше едноставна. Луѓе од различни генерации стојат на иста сцена. И се слушаат.
Насловот „Силно светнал ден“ доаѓа од Кочо Рацин. Што има во тие три збора што го препознавте како јазик на претставата?
Поезијата има една чудна способност. Понекогаш три збора можат да носат повеќе од три страници објаснување.
„Силно светнал ден“ има светлина во себе, но има и движење. Не е статична слика. Нешто се случило. Нешто се појавило. Нешто од темнината станало видливо.
Мене ми беше важно што насловот не објаснува, туку отвора. Добрата поезија никогаш не ви кажува што точно треба да почувствувате. Ви остава простор вие да влезете во неа со сопственото искуство.
Истото го барам и од театарот. Не сакам претставата да ѝ каже на публиката: сега треба да бидете горди, сега треба да бидете тажни, сега треба да се сетите. Тоа не функционира. Можете да создадете слика. Можете да пуштите песна. Можете да кажете стих. А потоа мора да имате доверба во човекот што седи пред вас.
Тој ќе го најде сопственото значење. Можеби токму затоа Рацин толку природно влезе во целиот концепт. Поезијата не ја затвора приказната. Ја отвора.
Како се прави претстава за 35 години, а таа да не стане хронологија?
Со многу откажување. Кога имате ваква тема, првиот инстинкт е да ставите сè. Ова мора да биде внатре, она не смееме да го заборавиме, оваа година е важна, оваа песна сите ја знаат.
И многу брзо сфаќате дека ако ставите сè, на крајот нема да кажете ништо. Режијата во голема мера е уметност на откажување. Мора да имате храброст да тргнете нешто што е добро затоа што не ѝ служи на целината. Ние не сакавме да направиме лекција. Сакавме да направиме доживување. Ме интересираше ритамот на времето, не неговата табела.
Има периоди што ги паметиме преку музика. Други преку некоја слика. Некои преку човек. Понекогаш цела година од животот ќе ја заборавите, а ќе запаметите едно попладне.
Човечката меморија е многу лош историчар. Но е фантастичен драматург. И решивме да ѝ веруваме.
Во „Силно светнал ден“ се среќаваат поезија, музика, актерска игра, танц и различни сценски јазици. Како сето тоа станува една претстава?
Прво мора да престанете да ги гледате како одделни дисциплини. Во моментот кога ќе кажете сега имаме музички дел, па актерски дел, па танц, претставата се распаѓа на точки. Прашањето е што се случува меѓу нив. Што се случува кога стихот ќе продолжи во музика. Кога телото ќе каже нешто што зборот веќе не може. Кога светлото ќе ја заврши реченицата.
Режијата е, меѓу другото, компонирање на тие премини. Публиката не мора да знае зошто нешто функционира. Таа само чувствува дека еден момент природно ја однел во следниот.
Најубавите моменти се токму оние кога веќе не знаете каде завршила поезијата, а каде почнала песната. Тогаш претставата почнува да дише како едно тело.
Различните генерации се една од најсилните линии на „Силно светнал ден“. Зошто ви беше толку важна таа средба?
Затоа што 35 години не им значат исто на сите.И тоа е прекрасно. За некого тие се лично сеќавање. За друг се приказни што ги слушал дома. За трет се песни што ги открил многу подоцна, без да има поим во каков контекст настанале.
Младите имаат сопствен јазик, сопствен ритам, сопствен однос кон местото во кое живеат. Не смееме да си дозволиме да бидат декор на нечија туѓа меморија.
Затоа е важен судирот – во наративот, во музиката и жанровите, во самата изведба. Кога ќе ставите различни генерации на иста сцена, не треба веднаш да ги натерате да се согласат. Театарот не е семејна фотографија на која сите мора да се насмевнат во ист момент.
Понекогаш е многу повозбудливо да ги оставите да бидат различни.А потоа да пронајдете една песна, еден стих или еден момент во кој, без некој да им нареди, ќе се сретнат. Тој момент вреди повеќе од секоја декларација за заедништво.
Игор Џамбазов е централната фигура на „Силно светнал ден“. Што носи тој во оваа приказна што не може да го донесе друг актер или водител?
Игор не влегува на сцената сам. Со него влегува огромна количина меморија. Луѓето го знаат како актер, музичар, автор, телевизиско лице. Различни генерации имаат различен Игор Џамбазов во својата глава. И тоа е неверојатно интересен материјал за режисер. Не мора да му ја објаснувате неговата биографија на гледачот. Таа веќе постои во просторот во моментот кога ќе се појави. Но токму затоа треба да бидете внимателни.
Најлесно би било да го користите она што публиката веќе го знае за него. Прашањето е кој е човекот зад јавната слика?
Моментот кога ќе исчезне јавната фигура и ќе остане човек со гитара, со стих, со некое свое сеќавање. Таму станува интересен. Игор во оваа претстава е мост, но не затоа што сме решиле така да го наречеме. Неговата биографија природно поминува низ повеќе генерации на македонската култура. Понекогаш режисерот треба да измисли симбол. А понекогаш симболот едноставно ќе влезе на сцена.
Повеќе од триесет изведувачи, различни генерации и силни индивидуалности. Како од тоа се создава ансамбл?
Со слушање. Ансамбл не значи сите да станат исти. Напротив. Ако имате триесет различни луѓе на сцената, најголема штета би била да им ги избришете разликите. Мојата работа не е да направам сите да зборуваат со ист глас. Мојата работа е да пронајдам зошто тие различни гласови се потребни во иста реченица.
Тоа бара дисциплина, секако. Големата сцена е прецизна машина. Секој мора да знае каде е, кога влегува, што следува. Но ако остане само машината, немате театар. Мора да постои простор нешто живо да се случи.
Секогаш велам дека режисерот во еден момент мора да престане да ја држи претставата. Ако сте направиле добра работа, таа почнува да оди сама. И тоа е прекрасен, но и малку суров момент. Сфаќате дека повеќе не сте ѝ потребни на сцената.
„Силно светнал ден“ се игра под отворено небо и патува од град до град. Што му прави таквиот простор на театарот?
Му ја одзема сигурноста. Во театарот можете да ја затворите вратата. Можете да направите темница. Го контролирате светлото, звукот, влезот на публиката. Надвор не контролирате речиси ништо. Имате небо. Имате ветер. Градот продолжува да постои околу вас. Некој поминува. Некаде се слуша нешто што не сте го планирале. И токму тоа ми се допаѓа. Претставата престанува да биде нешто што сме го затвориле во црна кутија и станува дел од градот.
Публиката е поинаква. Некој дошол намерно. Некој застанал случајно. Некој прв пат се среќава со изведувачите на сцена. Тоа е голема одговорност.
Не можете да барате од градот да ви се приспособи. Морате вие да го слушнете градот. И секоја вечер претставата малку го менува пулсот.
Што научивте гледајќи ја публиката во градовите низ кои помина претставата?
Дека публиката секогаш знае кога нешто е вистинско. Можете да направите огромна продукција, спектакуларно светло, силен звук, голема сцена. Сето тоа е важно. Но човекот пред вас многу брзо чувствува дали зад сликата има нешто или нема.
Најмногу ме интересираат моментите на тишина. Аплаузот е јасен. Тишината е многу посложена. Постојат тишини во кои чувствувате дека илјадници луѓе во истиот момент гледаат во истата точка. Тоа е ретко.
Постои ли момент во „Силно светнал ден“ кога престанувате да ја гледате претставата како режисер и едноставно ја гледате?
Тешко е режисерот целосно да престане да биде режисер. Секогаш гледате нешто. Светлото доцни половина секунда. Некој влегол поинаку. Музиката вечерва има друг ритам. Тоа е професионална деформација. Но постојат моменти кога претставата ќе ве изненади. Иако сте ја гледале стотици пати на проба. Најчесто тоа не е нешто спектакуларно. Напротив. Нечиј поглед. Начинот на кој некој вечерва кажал една реченица. Публиката која одеднаш замолчела. Некој изведувач што во тој момент навистина ја слушнал песната што ја изведува. Тогаш на неколку секунди заборавате што треба да проверите. И само гледате. За тие неколку секунди вреди целиот процес.
Може ли една претстава да стане форма на колективно сеќавање?
Не знам дали претставата може да стане сеќавање. Но може да го разбуди. И можеби тоа е поважно. Ние не знаеме што носи секој од тие луѓе со себе кога ќе дојде пред сцената. И не треба да знаеме. Нашата работа е да создадеме простор во кој нешто од тоа може да се отвори. Можеби човек ќе слушне песна и три минути нема да биде на плоштадот. Ќе биде некаде пред дваесет години. Тоа за мене е една од најголемите моќи на уметноста. Не може да го врати времето. Но понекогаш може да отвори врата кон него.
По сите градови и сите изведби, на 4 септември „Силно светнал ден“ пристигнува во Скопје. Дали тоа е уште една изведба или финален чин?
Секоја изведба мора да ја играте како да е прва. Но не можете да се преправате дека патот пред неа не постоел. Претставата што ќе стигне во Скопје не е истата претстава што тргна на почетокот. Не затоа што сме ја промениле целата режија, туку затоа што таа во меѓувреме живеела. И актерите се други после тоа. И ние сме други. Театарот го носи патот во себе. Затоа Скопје за мене има чувство на финален чин, но не во смисла на крај. Повеќе како момент кога после долго патување конечно можете да се свртите и да видите колкав пат сте поминале. А потоа останува уште една работа. Да ја одиграте претставата.
Последна сцена. Скопје, 4 септември. Завршува „Силно светнал ден“. Светлата се гасат. Која слика би сакале публиката да ја понесе со себе од тие 35 години?
Не би сакал да им изберам слика. Тоа би значело дека не сум имал доволно доверба во публиката. Некој ќе понесе песна. Некој лице. Некој стих. Некој можеби ќе се сети на човек со кого одамна не разговарал. Некој млад човек можеби првпат ќе слушне нешто што за друг човек на истиот плоштад е дел од животот. Мене тоа ми е доволно.
Театарот не треба да заврши во моментот кога ќе се изгаснат рефлекторите. Добрата претстава продолжува малку да оди со вас. До дома. Следното утро. Понекогаш многу подолго. На крајот ќе остане празна сцена. Плоштадот повторно ќе стане плоштад.
И можеби токму тогаш ќе започне најинтересното за мене – она што останало во човекот. Затоа што 35 години не можат да се соберат во една претстава. Но можат, барем за една вечер, повторно да светнат.
