Во пресрет на 47. издание на фестивалот што ја слави уметноста на кинематографијата, британскиот портал „Definition“ разговара со директорот на ИФФК „Браќа Манаки“, Димитрија Доксевски, за фестивалот, за неговото исклучително наследство и за тоа како една институција со речиси пет децении историја останува жива, љубопитна и релевантна.
„Ако некој пред неколку години ми кажеше дека еден ден ќе го водам најстариот фестивал во светот посветен на кинематограферите, веројатно учтиво ќе се насмевнев и ќе се вратев на проба“, вели со насмевка Димитрија Доксевски, директор на фестивалот „Браќа Манаки“.
Актер по професија, Доксевски има разновидна кариера на театарската сцена и пред камерата, а меѓу неговите филмски улоги е и онаа во познатата воена драма „Трето полувреме“ од 2012 година.
Тој верува дека фестивалот мора да остане „жив, љубопитен и релевантен“, и покрај исклучителното наследство врз кое се темели. Низ годините „Браќа Манаки“ бил домаќин на великани како Роџер Дикинс, Свен Никвист и Виторио Стораро, градејќи репутација на еден од најпочитуваните филмски фестивали во светот.
„Фестивалот го гледам како нешто многу повеќе од една недела филмски проекции“, објаснува тој. „Тоа е место за средба на уметници, студенти, публика и професионалци од филмската индустрија, место каде што искуствата се споделуваат меѓу генерации и култури. Ако луѓето си заминат оттука со новооткриен автор, со почеток на соработка што ќе трае цел живот или едноставно повторно вљубени во филмот, тогаш сме ја завршиле нашата работа.“
Фестивалот се одржува секоја есен во Битола, град со богата историја, а името го носи по Јанаки и Милтон Манаки, пионери на кинематографијата во регионот. Нивната рана црно-бела снимка без звук, на која нивната баба преде волна, се смета за првата филмска снимка направена на османлискиот Балкан.
Со растот на нивниот углед, браќата биле ангажирани и како официјални фотографи на османлискиот султан и на југословенскиот крал Александар Караѓорѓевиќ. Подоцна отвориле сопствено кино во Битола, а останале познати и по фотографското документирање значајни историски настани, меѓу кои Илинденското востание и Првата светска војна.
„Секоја година зборуваме за браќата Манаки и секоја година сè повеќе сум убеден дека нивното значење оди многу подалеку од историскиот факт дека биле меѓу првите кинематографери на Балканот“, вели Доксевски.
„Кога Јанаки и Милтон ја насочиле камерата кон обичните луѓе, тие всушност го зачувувале самото време. Познатата снимка на нивната баба како преде волна стана препознатлив симбол токму затоа што во неа има нешто длабоко човечко. Таа нè потсетува дека историјата не ја создаваат само кралевите и политичарите, туку и обичните луѓе и гестовите што инаку засекогаш би исчезнале.“
Она што, според Доксевски, го прави „Браќа Манаки“ посебен е пријателската, непосредна атмосфера во која знаењето се споделува без бариери.
„Овде има огромна топлина. Студент може сосема природно да се најде на кафе и во разговор со добитник на Оскар. Таквите средби не можете однапред да ги испланирате. Тие се случуваат затоа што фестивалот речиси пет децении гради култура на отвореност.“
Фестивалот одамна е нераскинлив дел од животот на Битола, но истовремено има исклучително значење и за Северна Македонија, вели Доксевски.
„Тој нè потсетува дека културата може да биде еден од нашите најсилни меѓународни јазици. Имаме среќа што имаме културна институција која стекнала светска почит преку уметничка извонредност. Кога истакнати кинематографери одново се враќаат на Манаки, тие не го прават тоа од обврска, туку затоа што искрено го ценат она што го претставува овој фестивал.“
На меѓународната сцена, продолжува тој, Манаки зазема единствено место, а таквото наследство носи и одговорност.
„Не сакаме само да ја чуваме историјата. Сакаме да придонесуваме кон иднината на кинематографијата, поттикнувајќи дијалог меѓу генерациите, различните филмски традиции и различните технологии. Сакаме да ги славиме делата што веќе постојат, но и да помогнеме во создавањето на оние што допрва ќе настанат.“
Токму затоа едукацијата е еден од клучните сегменти на фестивалот. Мастеркласовите, работилниците и предавањата им овозможуваат на младите филмски автори непосреден пристап до знаења стекнувани низ децении уметничка работа, но и до најновите технологии во индустријата.
Фестивалот организира две тридневни работилници за млади филмски автори. „Manaki Next Generation“ е посветена на звучното загадување и е поддржана од програмата „Креативна Европа МЕДИА“, како дел од мрежата на фестивали од Јадранскиот регион. „INSAS & Erasmus+ Collaboration“, пак, е заедничка иницијатива со реномираната белгиска филмска школа INSAS, под менторство на Хишам Алауи и Фејми Даут, познат по наградуваната кинематографија на „Медена земја“.
Програмата опфаќа и содржини во соработка со организации како „Women in Cinematography“, мастеркласови со истакнати имиња, меѓу кои Дан Лаустсен („Франкенштајн“, „Обликот на водата“) и Борис Мојсовски, ASC, CSC, ASBH („12 мајмуни“, „Титани“), како и презентации на брендови како Leitz и ARRI.
Но, и покрај престижното место на „Браќа Манаки“ во меѓународниот фестивалски календар, приближувањето кон педесетгодишнината носи свои предизвици.
„Еден од нашите најголеми предизвици е одржливоста, прашање со кое денес се соочува речиси секоја културна институција“, вели Доксевски. „Големите фестивали не се градат издание по издание. Тие се градат деценија по деценија. А за тоа се потребни долгорочни партнерства, одговорни инвестиции и самодоверба да се размислува подалеку од непосредните резултати.“
„За среќа, околу нас има партнери, институции и луѓе кои искрено веруваат во вредноста на овој фестивал. Наша задача е да ја оправдаме таа доверба.“
Доксевски се надева дека оние што ќе дојдат на фестивалот, покрај откривањето исклучителни филмови и доживувањето на познатото гостопримство на Манаки, со себе ќе понесат нешто уште поважно: „обновена љубопитност“.
„Филмот има единствена способност да нè натера да забавиме со темпото. Во секојдневниот живот постојано сме поттикнувани да се движиме побрзо, да прелистуваме понатаму, да впиваме сè повеќе содржини. Фестивалот го бара спротивното. Бара од нас да седнеме во темна сала, да се сосредоточиме и да споделиме искуство со луѓе што воопшто не ги познаваме. Тој едноставен чин денес стана изненадувачки редок.“
„Ако некој се качи на авионот за дома носејќи со себе ново пријателство, нова соработка или едноставно обновена верба во моќта на филмот, тогаш фестивалот успеал“, заклучува Доксевски.
47. издание на ИФФК „Браќа Манаки“ ќе се одржи од 19 до 25 септември 2026 година во Битола.
Текстот е преземен од британскиот портал „Definition“ и преведен на македонски јазик. Изворно е објавен на 25 август 2026 година под наслов „Manaki Brothers Festival in Focus“. Автор на текстот е Nicola Foley, а фотографиите се на Haein Shim.
Оригинален текст: Definition, „Manaki Brothers Festival in Focus“.
